Γιατί δεν τα πάω καλά με τον σύντροφό μου; Η απάντηση μέσα από τη συστημική ματιά.

Όταν μια σχέση περνάει κρίση και οι καβγάδες ή η σιωπή γίνονται καθημερινότητα, το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε είναι «τι φταίει στον άλλον» ή «μήπως τελικά δεν ταιριάζουμε». Έχουμε μάθει να μεταφράζουμε τα προβλήματα με βάση τον χαρακτήρα και τα ελαττώματα του καθενός. Ωστόσο, η συστημική οπτική στην ψυχολογία ανατρέπει εντελώς αυτόν τον τρόπο σκέψης, εξηγώντας ότι το πρόβλημα δεν κρύβεται στον έναν ή στον άλλον σύντροφο, αλλά στο σχεσιακό πεδίο που δημιουργούν μαζί — στον αόρατο και επαναλαμβανόμενο «χορό» που χορεύουν καθημερινά.

Αυτός ο χορός τροφοδοτείται από έναν φαύλο κύκλο, τον οποίο οι ειδικοί ονομάζουν κυκλική αιτιότητα. Στις καθημερινές συγκρούσεις τείνουμε να σκεφτόμαστε γραμμικά, λέγοντας για παράδειγμα «εγώ φωνάζω επειδή με αγνοείς», ενώ ο άλλος σκέφεται «σε αγνοώ επειδή φωνάζεις». Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει αρχή και τέλος στο πρόβλημα, καθώς η συμπεριφορά του ενός είναι ταυτόχρονα η αιτία και το αποτέλεσμα της συμπεριφοράς του άλλου. Το πιο κλασικό τέτοιο μοτίβο είναι το δίπολο «Κυνηγού - Αποφευκτικού», όπου όσο ο ένας πιέζει για εγγύτητα, συζήτηση ή λύσεις, τόσο ο άλλος νιώθει ότι απειλείται και αποσύρεται, και όσο εκείνος αποσύρεται, τόσο ο πρώτος αγχώνεται και πιέζει ακόμα περισσότερο. Δεν τα πάτε καλά, λοιπόν, επειδή έχετε παγιδευτεί σε αυτό το αυτοματοποιημένο μοτίβο και κανείς δεν κάνει μια διαφορετική κίνηση για να αλλάξει τη ροή.

Παράλληλα, κανείς μας δεν μπαίνει σε μια σχέση μόνος του, καθώς κουβαλάει ασυνείδητα μαζί του ολόκληρο το οικογενειακό του δέντρο. Φέρνουμε στη σχέση διαγενεαλογικά μοτίβα, δηλαδή τον τρόπο που μάθαμε να αγαπάμε, να τσακωνόμαστε ή να κρύβουμε τα συναισθήματά μας από τους δικούς μας γονείς. Αν εσείς μεγαλώσατε σε ένα σπίτι όπου οι διαφωνίες λύνονταν με φωνές και ο σύντροφός σας σε ένα περιβάλλον όπου τα προβλήματα θάβονταν κάτω από το χαλί με παγερή σιωπή, η σύγκρουση είναι μαθηματικά βέβαιη. Η δυσκολία σας δεν πηγάζει απαραίτητα από έλλειψη αγάπης, αλλά από το γεγονός ότι προσπαθείτε να επικοινωνήσετε χρησιμοποιώντας δύο εντελώς διαφορετικά «οικογενειακά εγχειρίδια».

Αυτή η δυσκολία γίνεται ακόμα πιο έντονη επειδή κάθε σχέση, ως ζωντανό σύστημα, επιδιώκει τη σταθερότητα, ακόμα και αν αυτή η σταθερότητα είναι επίπονη. Αυτό το παράδοξο ονομάζεται ομοιόσταση. Όταν στη ζωή του ζευγαριού έρχονται αναπόφευκτες αλλαγές, όπως η γέννηση ενός παιδιού, μια οικονομική πίεση ή η προσωπική εξέλιξη του ενός, το σύστημα κλονίζεται. Αντί το ζευγάρι να αλλάξει τους κανόνες του για να προσαρμοστεί, συχνά αντιστέκεται και προσπαθεί να κρατήσει την παλιά ισορροπία, με αποτέλεσμα αυτή η εσωτερική πίεση να ξεσπά σε μόνιμη δυσαρέσκεια. Όταν μάλιστα η ένταση ανάμεσα στους δύο συντρόφους γίνει ανυπόφορη, το σύστημα επιστρατεύει την τριγωνοποίηση για να αποσυμπιεστεί. Εισάγει δηλαδή έναν «τρίτο πόλο» στη σχέση —που μπορεί να είναι η υπερβολική ενασχόληση με τη δουλειά, η συνεχής εμπλοκή των πεθερικών, ή η αποκλειστική εστίαση στα προβλήματα ενός παιδιού— ώστε να αποφευχθεί η άμεση σύγκρουση, αφήνοντας όμως τη σχέση να βαλτώσει.

Το μεγάλο δώρο της συστημικής οπτικής είναι ότι μας απαλλάσσει από το παιχνίδι των ενοχών. Δεν χρειάζεται να βρούμε ποιος φταίει. Για να βελτιωθεί η σχέση, η ερώτηση πρέπει να αλλάξει από το «γιατί μου το κάνει αυτό;» στο «πώς συμμετέχω κι εγώ σε αυτό που μας συμβαίνει;». Η αλλαγή ξεκινά τη στιγμή που ένας από τους δύο αποφασίσει να σταματήσει την αυτόματη, αντανακλαστική του αντίδραση. Όταν αλλάξει η κίνηση του ενός, το σύστημα αναγκάζεται, εκ των πραγμάτων, να αλλάξει ολόκληρο.

Εσύ πόσο έτοιμος είσαι για την επόμενη κίνηση;

Βιβλιογραφία

· «Αλλιώς ο ένας, αλλιώς ο άλλος: Το παράδοξο των διαφορών στις σχέσεις» – Κατάκη Χάρις (Εκδόσεις Πατάκη).

· «Ανθρώπινη επικοινωνία και οι συστημικές της επιδράσεις» – Watzlawick Paul, Bavelas J. B., Jackson D. D. (Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα).

· «Family Therapy in Clinical Practice» – Bowen Murray
«Families and Family Therapy» – Minuchin Salvador.

· «The Practice of Conjoint Family Therapy» – Satir Virginia.